درس پنجم : پنجره اي به روشنايي

هدف کلي : مقايسه ديدگاه ها درباره ي مرگ و تشخيص مزيت ها و برتري هاي ديدگاه توحيدي و ثمرات آن
مرور مفاهيم : 
1. انسان همواره با حادثه ي عظيمي به نام «مرگ» روبروست . 
2. در مواجهه ي با مرگ دو ديدگاه کلي وجود دارد . 
3. يک ديدگاه مي گويد که مرگ پايان زندگي است . 
4. ديدگاه ديگر مي گويد که مرگ آغاز حيات برتر است .
5. قرآن کريم اين دو ديدگاه را طرح مي کنند و نتايج هر دو ديدگاه را اعلام مي کند . 
6. هر يک از اين دو ديگاه داراي پيامدهايي در زندگي انسان است . 
7. دنياي امروز ، با غفلت از جهان آخرت ، زيان سنگين اخلاقي و اجتماعي ديده است . 

1. کساني که مرگ را پايان زندگي مي دانند در برابر موضوع مرگ دو واکنش نشان مي دهند : 
- برخي نمي توانند خود را از انديشه ي مرگ و نابودي پس از آن نجات دهند ؛ از همين رو اضطراب از فنا و نابودي همواره آنان را آزار مي دهد و دمي آسوده نمي گذرد . 
- برخي نيز مي کوشند درباره ي مرگ نينديشند و نسبت بدان بي توجه و غافل باشند . آنان فکر مي کنند که با غفلت از مرگ مي توانند بر اضطرابي که ناشي از فکر نابودي است ، غلبه کنند .

سوره ي روم ، آيه ي 7و8
سوره ي يونس ، آيه ي 7و8

اين آيات ديدگاه غير الهي نسبت به مسئله ي مرگ را نقد مي کند و پيام هاي زير از آن مستفاد مي شود:
1. منکرين آخرت نسبت به زندگي دنيا سطحي نگر هستند و ظاهر اين زندگي را مي بينند . 
2. اين گروه درباره نظام خلقت نمي انديشند : 
جهان خلقت نظامي حق دارد که لازمه ي آن غايتمندي آن است . 
3. اين گروه ملاقات پروردگار را انکار مي کنند . 
4. رضايت دادن به زندگي دنيا و قناعت کردن به آن از ويژگي هاي اين گروه است . 
5. از نشانه هاي نظام حکيمانه و غايتمندي در جهان خلقت غفلت مي کنند .
6. ديدگاه اين گروه آثار گناه آلود دارد و سرنوشت زيانباري در جهان ديگر دارند . 

2. پيامدهاي ديدگاه غير الهي نسبت به مسئله مرگ اين است که : 
- قرار گرفتن زندگي در بن بست و بسته شدن دريچه هاي اميد به روي انسان .
- بي ارزش شدن زندگي 
- دچار شدن به ياس و نااميدي ، از دست دادن شادابي و نشاط زندگي 
- کناره گيري از ديگران و دچار شدن به انواع بيماري هاي روحي . 
- قدم گذاشتن در راه هايي که سرگرداني بيش تر به دنبال دارد .

سوره ي کهف ، آيه ي 103 تا 105

3. دقت در اين آيات سرنوشت کساني که راه غفلت از مرگ را پيش گرفته اند چنين است که : 
- کوشش آنان در زندگي به جايي نمي رسد . 
- سرمايه ي زندگي را از دست مي دهند . 
- فکر مي کنند که بهترين عملکرد را دارند اما تلاششان بي نتيجه است . 
- اگر اعمال درستي هم داشته باشند به دليل نوع زندگي که انتخاب کرده اند فايده نخواهد داشت .
- اعمالشان در روز قيامت ارزشي ندارد و راهگشا نخواهد بود . 

4. وان اديان الهي مرگ را پايان بخش دفتر زندگي نمي دانند بلکه آن را غروبي مي دانند که طلوعي درخشانتر در پيش دارد . مرگ ، نسبت به دنيا مرگ و نسبت به جهان ديگر تولد است . در نتيجه ، آدمي نابود نمي شود و از يک هستي به هستي بالاتري مي رود . آنان مرگ را گذرگاهي به جاودانگي مي دانند ؛ لذا نه تنها از انديشيدن درباره ي مرگ نمي هراسند بلکه توجه به آن و حيات پس از آن را ضروري مي دانند . 

5. پيامبر اکرم (ص) درباره ي مرگ مي فرمايد : باي بقا خلق شده ايد ، نه براي نابودي و فنا ، و با مرگ تنها از جهاني به جهان ديگر منتقل مي شويد . 

6. از ديدگاه پيامبر (ص) با هوش ترين مومنان کساني هستند که : آنان که فراوان به ياد مرگ اند و بهتر از ديگران خود را براي آن آماده مي کنند . 

7. امير مومنان علي (ع) درباره مرگ مي فرمايد : اي مردم ! آدمي در همان حال از مرگ مي گريزد ، آن را ملاقات مي کند . زندگي ميدان از دست دادن جان ، و فرار از مرگ عين نزديک شده به آن است . 

8. از پيامدهاي ديدگاه الهي نسبت به مرگ :
- بيرون آمدن زندگي از بن بست و باز شدن پنجره ي اميد و روشنايي به روي انسان و ايجاد شور و نشاط و انگيزه ي فعاليت و کار در زندگي . 
- نهراسيدن از مگر و آمادگي براي فداکاري در راه خدا . 

9. خداپرستان حقيقي در دنيا زندگي مي کنند ، زيبا هم زندگي مي کنند اما به آن دل نمي سپرند ؛ از اين رو ، مرگ را ناگوار نمي دانند . 
آنان معتقدند که مرگ براي کساني ناگوار است که با کوله باري از گناه با آن مواجه شوند ، چنين کساني از ملاقات مرگ دچار وحشت مي شوند . 

10. عدم ترس خداپرستان از مرگ به اين معنا نيست که آنان آرزوي مرگ مي کنند ، بلکه آنان از خداوند عمر طولاني مي خواهند تا بتوانند در اين جهان با تلاش در راه خدا و خدمت به انسان ها ، با اندوخته اي کامل تر خدارا ملاقات کنند و به درجات برتر بهشت نائل شدند . 
همين عامل سبب مي شود که دفاع از حق و مظلوم و فداکاري در راه خدا آسان تر مي شود و شجاعت به مرحله ي عالي آن برسد و آن گاه که حيات اين دنيا چيزي جز ننگ و ذلت نباشد و فداکاري در راه خدا ضروري شود ، به استقبال شهادت مي روند تا با شهادت خود راه آزادي انسان ها را هموار کنند .

انديشه و تحقيق 
1. چرا برخي از افراد با اين که آخرت را قبول دارند و از لحاظ فکري آن را پذيرفته اند ، تلاش چنداني براي آن جهان نمي کنند و در زندگي و کارهاي خود به گونه اي عمل مي کنند که گويي آخرتي در پيش نيست ؟

برخي از افراد گرچه منکر آخرت نيستند ولي از آن غافل اند يعني رفتار و کردارشان کم تر از ايمان قلبي و باور جدي به اين انديشه است . بسياري از آنان چنان به زندگي دنيوي خود سرگرم اند که از حيات اخروي غافل مانده اند . اينان در حقيقت داراي ايمان قوي نيستند و صرفا به زبان يا حداکثر در انديشه معاد را قبول دارند و قلبا بدان گرويده اند .

2. آيا توجه به آخرت لزوما بي توجهي به دنيا و عقب ماندگي را در پي دارد ؟

خير . اعتقاد به آخرت نه تنها سبب عقب ماندگي نيست ، بلکه سبب تصحيح زندگي و پيش گرفتن اخلاق الهي در زندگي مي شود .

3. با مطالعه و دقت در آيات 32 تا 37 سوره ي مومنون ، توضيح دهيد اين آيات بيان گر کدام تفکر درباره ي مرگ است ؟

اين آيات بيان گر ديدگاه غير الهي نسبت به مرگ است .

خود آزمايي : 
1. انسان همواره با حادثه عظيمي به نام ............ روبروست .

ج ) مرگ

2.به فرموده امام حسين (ع) ، مرگ ............... است .

ج ) سعادت

3. درباره مرگ دو ديدگاه وجود دارد . ديدگاه غير الهي را بنويسيد .

ج ) صاحبان اين ديدگاه چنين مي انديشند که مرگ پايان زندگي است . هر انساني پس از مدتي زندگي در دنيا ، دفتر عمرش بسته مي شود و حيات او پايان مي يابد و رهسپار نيستي مي شود .

4. پيامدهاي ديدگاه غير الهي نسبت به مسئله مرگ رت بنويسيد ؟

ج) 
- قرار گرفتن زندگي در بن بست و بسته شدن دريچه هاي اميد به روي انسان .
- بي ارزش شدن زندگي 
- دچار شدن به ياس و نااميدي ، از دست دادن شادابي و نشاط زندگي 
- کناره گيري از ديگران و دچار شدن به انواع بيماري هاي روحي 
- قدم گذاشتن در راه هايي که سرگرداني بيش تر به دنبال دارد .

5. چرا خدا پرستان واقعي مرگ را ناگوار نمي دانند ؟

ج ) خداپرستان حقيقي در دنيا زندگي مي کنند ، زيبا هم زندگي مي کنند اما به آن دل نمي سپرند ؛ از اين رو ، مرگ را ناگوار نمي دانند . 
آنان معتقدند که مرگ براي کساني ناگوار است که با کوله باري از گناه با آن مواجه شوند ، چنين کساني از ملاقات مرگ دچار وحشت مي شوند .

درس ششم : آينده ي روشن

هدف کلي : توانايي تبيين دلايل ضرورت معاد و امکان معاد جسماني
اصطلاحات علمي درس : 
ضرورت معاد 
امکان معاد
استدلال در پرتو حکمت
استدلال در پرتو عدل 
حکيم

مرور مفاهيم :

1. قرآن کريم حيات اخروي انسان را حتمي مي داند و انسان ها را به انديشه ي در آن دعوت مي کند . 
2. قرآن کريم زندگي دنيايي را عبث و بيهوده نمي داند و خداوند را از بيهوده کاري منزه مي شمارد . 
3. عقل آدمي مي گويد که توجه به خبر انبيا درباره ي آخرت ، ضرورت است و هشدار آنان را بايد جدي گرفت . 
4. اقتضاي حکمت الهي وجود جهان آخرت و بازگشت انسان به سوي خداست .
5. اقتضاي عدل الهي وجود جهاني به نام آخرت است نا انسانها به آن چه استحقاقش را دارند ، برسند . 
6. زنده شدن انسان ها پس از مگر با همه ي قوانين علمي سازگار است و امکان تحقق آن وجود دارد .

سوره نساء ، آيه ي 87
سوره مؤمنون ، آيه ي 115 و 116

1. براي قاعده عقلي « دفع خطر احتمالي لازم است » ، اگر سيم برقي را که بدون حفاظ است ، بر ديوار منزل خود مشاهده کنيم و يکي از اعضاي خانه به ما خبر دهد که در آن برق جريان دارد ، از دست زدن به آن خودداري مي کنيم . زيرا در اين گونه موارد از يک قانون عقلي پيروي مي کنيم که مي گويد : « دفع خطر احتمالي لازم است . » 

2. مهم ترين خبري که انبيا براي بشر آورده اند ، خبر از معاد و سراي آخرت است . همه ي آنان پس از ايمان به خدا ، ايمان به آخرت را مطرح کرده و آن را لازمه ي ايمان به خدا دانسته اند . قرآن کريم با چنان صراحت و قطعيتي از آخرت ياد مي کند که جاي هيچ شک و شبه اي را باقي نمي گذادر . در اين کتاب الهي ، بعد از توحيد و يکتا پرستي ، درباره ي هيچ موضوعي به اندازه ي معاد سخن نرفته است . 

3. مهم ترين خبري که انبيا براي بشر آورده اند خبر از معاد و سراي آخرت است . همه ي آنان پس از ايمان به آخرت را مطرح کرده و آن را لازمه ي ايمان به خدا دانسته اند . 

4. از ديدگاه انبيا لازمه ي ايمان به خدا ، ايمان به آخرت است . 

5. بعد از توحيد مهم ترين موضوعي که در قرآن کريم سخن رفته ، معاد است . 

6. استدلالهايي که بر ضرورت معاد دلالت دارند : 
- راه حکمت الهي 
- راه عدل خداوندي


7. کار حکيمانه ، کاري است با هدف معقول و شايسته که نتايج صحيح و عاقلانه به دنبال دارد . 

8.کسي که کارهايش حکيمانه است ف حکيم مي گويند . 

9. خدا حکيم است چرا که اگر موجودي را خلق مي کند : 
- هدفي شايسته برايش قرار مي دهد . 
- امکانات رسيدن به هدف را هم به او اعطا مي کند . 
- اگر تمايلات و خواسته هايي در وجودش آفريده ، پاسخ مناسب آن را پيش بيني کرده است . 

10. هر انساني ميل به جاودانگي دارد و در آرزوي حياتي جاويدان است . اين گرايش به اندازه اي در آدمي قوي و شديد است که عموم تلاش هاي او ، از قبيل خوردن ، دفاع از خود در برابر خطرها و آفات و کسب و کار را تحت تاثير قرار مي دهد . 
حال اگر زندگي انسان منحصر به همين دنيا باشد به معني آن است که به اين ميل او پاسخ درستي داده نشده است . از آن جايي که هر ميلي که در نهاد انسان است ، پاسخگويي در جهان خارج دارد نتيجه مي گيريم که يک زندگي جاويد در جهان آفرينش وجود دارد . 

11.« ميل به کمالات بي نهايت » ضرورت معاد را ثابت مي کند : 
- انسان طالب و خواستار همه ي کمالات و زيبايي ها ست ، اين طالب در هيچ حدي محدود نمي شود و پايان نمي پذيرد . 
- دنيايي که در آن زندگي مي کنيم به تنهايي جاي مناسبي براي پاسخگويي به نيازهاي انسان نيست و عمر محدود انسان نيز با اين گرايش ها تناسب ندارد . 
- ممکن نيست که خداوند عشق به خود و حيات ابدي را در وجود کسي قرار دهد و سپس او را در حالي که هنوز به شدت مشتاق اوست و بدان نرسيده از هستي بيندازد .

* نتيجه :

اگر مرگ پايان زندگي انسان باشد ، عموم دستورات الهي و سفارش هاي عقل و فطرت بيهوده مي شود و همه ي کمالات کسب شده از دست خواهد رفت . پس ميل به کمالات بي نهايت ضرورت معاد را در پرتو حکمت الهي اثبات مي کند .

* نکته :

1. هر انساني دو ويژگي « گرايش به بقا » و « بي نهايت طلبي » را در خود مي يابد . 
2. خداي حکيم اين دو گرايش را بي سبب درما قرار نمي دهد .

انديشه و تحقيق :
1. ميان حکمت خداوند و ضرورت معاد چه ارتباطي هست ؟

لازمه ي حکمت خدا اين است که هيچ کاري از کارهاي خدا بيهوده و عبث نباشد پس لازمه ي حکمت خدا اين است که زندگي انسان را پاياني نباشد و آن چه در اين جهان به دست مي آورد با مرگ او از بين نرود .

2. ميان عادل بودن خداوند و ضرورت معاد چه ارتباطي وجود دارد ؟

نظام حاکم بر اين جهان اجازه نمي دهد که هر کس به طور کامل به نتيجه ي اعمال نيک يا بد خود برسد در اين صورت اگر معاد نبود امکان اجراي عدالت ميان مردمان وجود نداشت . پس عدل خدا ايجاب مي کند که در پي اين جهان عالمي ديگر وجود داشته باشد تا عدل و داد درباره ي همگان اجرا شود .

3. در آيات 45تا 48 واقعه ، 5 قيامت و 11 و 12 مطففين تامل کنيد و ببينيد و چه زمينه ها و انگيزه هايي سبب انکار معاد مي شود .

لجاجت و اصرار بر گناهان از قبيل شرک و عناد – تکذيب بهشت و دوزخ به پيروي اغز هواي نفس – انکار قرآن ، ظلم و بدکار بودن .

خودآزمايي : 
1. گرايش به بقا و جاودانگي ............ معاد را ثابت مي کند .

ج ) ضرورت

2. حقيقت وجودي انساني .............. است .

ج ) نفس و روح

3. براي قاعده عقلي « دفع خطر احتمالي لازم است » نمونه بياوريد ؟

ج ) اگر سيم برقي را که بدون حفاظ است ، بر ديوار منزل خود مشاهده کنيم و يکي از اعضاي خانه به ما خبر دهد که در آن برق جريان دارد ، از دست زدن به آن خودداري مي کنيم . زيرا در اين گونه موارد از يک قانون عقلي پيروي مي کنيم که مي گويد : « دفع خطر احتمالي لازم است . »

4. « ميل به کمالات بي نهايت » چگونه ضرورت معاد را ثابت مي کند ؟

ج ) 
- انسان طالب و خواستار همه ي کمالات و زيبايي ها ست ، اين طالب در هيچ حدي محدود نمي شود و پايان نمي پذيرد . 
- دنيايي که در آن زندگي مي کنيم به تنهايي جاي مناسبي براي پاسخگويي به نيازهاي انسان نيست و عمر محدود انسان نيز با اين گرايش ها تناسب ندارد . 
- ممکن نيست که خداوند عشق به خود و حيات ابدي را در وجود کسي قرار دهد و سپس او را در حالي که هنوز به شدت مشتاق اوست و بدان نرسيده از هستي بيندازد .

5. استدلالهايي که بر ضرورت معاد دلالت دارند را نام ببريد ؟

ج ) 
- راه حکمت الهي 

- راه عدل خداوندي